अमृताचा घनु
ज्ञानदेवांच्या अभंगाचे विवरण
४. कल्पद्रुमातळीं वेणु वाजवितु आहे
त्रिभंगी देहुडा ठाण मांडूनियां माये ।
कल्पद्रुमातळीं वेणु वाजवितु आहे ॥१॥
गोविंदु वो माये गोपाळु वो ।
सबाह्य अभ्यंतरी अवघा परमानंदु वो ॥२॥
सांवळे सगुण सकळां जिवांचे जीवन ।
घनानंद मूर्ति पाहतां हारपले मन ॥३॥
शून्य स्थावर जंगम व्यापूनि राहिला अकळ ।
बाप रखुमादेविवरु विठ्ठलु सकळ ॥४॥
जो तीन ठिकाणी एका पायाला बाक देऊन, एक पाय सरळ आणि दुसरा पाय वाकडा ठेवून दिडक्या पायावर उभा आहे आणि कल्पवृक्षाखाली मुरली वाजवीत आहे.(१) तो गोविंद, तो गोपाळ आहे ग माय. त्याच्या ठायी अंतर्बाह्य परमानंद भरून राहिलेला आहे.(२) ते सावळे, सगुण रूप सर्व जिवांचे जीवन आहे. त्याची आनंदघन मूर्ती पाहताच माझे मन हरपून गेले.(३) हा बाप, रखुमादेवीचा पती श्रीविठ्ठल शून्य, स्थावर, जंगम या सर्वांना व्यापून राहिलेला असून कुणालाही न कळणारा आहे.(४)
विवरण
श्रीविठ्ठलाच्या रूपाने प्रत्यक्ष परब्रह्मच सगुण-साकार होऊन विटेवर उभे राहिले आहे, अशी श्रद्धा ज्ञानदेवांचा मनीमानसी नांदत आहे. म्हणून परब्रह्माची जेवढी साकार रूपे आहेच ती सारी विठ्ठलाच्या ठायी पाहता येतात. परमात्म्याचे कृष्णरूप तर अवघ्या भक्तांचा, संतांचा प्रेमविषय. त्याच्या मेघश्याम रूपाकडे कितीही पाहत राहिले तरी धणी पुरत नाही. त्याच्या लीलावताराच्या कथा कितीही ऐकल्या तरी सरत नाहीत. त्याच्या चरित् कहाणीतल्या लीलालाघवाने अवघ्या भक्तांची मने मोहून गेलेली. मग ज्ञानदेवासारख्या हळुवार वृत्तीच्या भावकवीला कृष्णरूप भावले नाही तरच नवल! संतांच्या दृष्टीने विटेवरला विठ्ठल हा कृष्णाचे बालरूप आहे. विठ्ठलाची मूर्ती आणि तिच्याशी संबंधित कथा-गाथादेखील तिचे कृष्णरूपत्व गर्जून सांगतात. ‘वामांगी रखुमाई’ घेऊन उभा असलेला विठ्ठल हा मुळात गोपजनांचा देव श्रीकृष्ण आहे आणि वृंदावनातील क्रीडारत सवंगड्यांकडे कौतुकाने पाहात कमरेवर हात ठेवून उभे राहावे तसाच जणू भक्तांकडे पाहात तो विटेवर उभा आहे. विठ्ठलाकडे पाहता पाहता ज्ञानदेवांचा हृदयात मुरलीमनोहराचे रूप कसे जागे होते, त्याच्याठायी अंतर्बाह्य भरून राहिलेल्या परमानंदाचा त्यांना कसा अनुभव येतो, त्याची आनंदघन मूर्ती पाहून त्यांचे भान कसे हरवते आणि सर्वव्यापक, अनाकलनीय असा परब्रह्मरूप श्रीकृष्ण विठ्ठलाच्या रूपाने त्यांच्या दृष्टिपुढे कसा उभा राहतो, याचे प्रत्ययकारी चित्रण या अभंगात ज्ञानदेवांनी केले आहे.
ज्ञानदेवांना कृष्ण दिसतो तोच मुळी त्रिभंगी देहुडा. देहुडा म्हणजे वक्र, वाकडा. मांडी, गुढगा आणि पाऊल अशा तीन ठिकाणी त्याने आपला एक पाय वाकवलेला आहे. तो पाय त्याने दुसर्या सरळ पायाजवळ वाकडा ठेवला आहे. असा दिडक्या, दीड पायावर उभा राहून तो अत्यंत तन्मयतेने मुरली वाजवीत आहे. मुरली वाजवणार्या कृष्णाचे हे देहुडे ध्यान कृष्णभक्तांच्या हृदयात घर करून राहिले आहे. कृष्णाचे उभे राहणे हेच मुळात आकर्षक आहे. आपले सारे शरीरसौंदर्य प्रकट करीत पुरुषाने कसे उभे राहावे याचे हे उत्तम उदाहरण होय. हे केवळ उभे राहणे नव्हे तर जणू एक नृत्यमुद्रा आहे. स्त्रीचे शरीरसौष्ठव तिच्या प्रत्येक हालचालीतून निसर्गतः सहज प्रकट होत असते, तसे पुरुषाचे होत नाही. तो नृत्य करतो तेव्हाच त्याचे देहलावण्य दिसू लागते. कृष्ण मात्र, एक पाय वाकडा ठेवून ओठाजवळ मुरली धरून असा वक्राकार उभा राहिला आहे की नृत्य न करताही त्याचे शरीरसौष्ठव सहज प्रकट व्हावे.
कृष्णरूप मोठे विलोभनीय आहे. त्याच्या मुखावर तर सौंदर्याची कळा पसरलेली आहेच, परंतु गोकुळात दूध-लोणी खाऊन आणि सवंगड्यांसह हमामा-हुतूतू खेळून त्याने शरीरही कमावलेले आहे. तो पुरुषसौंदर्याचा आदर्श आहे. जीवनाची सर्व अंगोपांगे त्याच्या आयुष्याला स्पर्शून गेली. म्हणून तो पूर्णावतार ठरला. गोकुळात लोणी चोरणारा तो ‘माखनचोर’ आहे तसाच गोपींची मने हरण करणारा हृदयचोरही आहे. जरासंधासमोर मथुरा सोडून तो पळत सुटला आणि महाभारत युद्धात पांडवांचा पाठीराखा म्हणून समर्थपणे उभा राहिला. ओठांवर मुरली धरून तो जीवनावर, कलेवर प्रेम करण्याची दीक्षा देतो तसाच रणांगणावर गीता सांगून दुष्टशक्तीला शिक्षा करावी असेही सुचवतो. कुरुक्षेत्रावर तो सार्यांचा काळ ठरला आणि एका व्याधाच्या विषभरल्या बाणाने त्याने मृत्यू पत्करला. कृष्ण हा असा पूर्णावतार आहे. त्याने सौंदर्यावर आणि कलेवर प्रेम केले. त्याच्या डोईतले मोरपिस आणि त्याच्या हातातली मुरली ही त्याच्या सौंदर्यप्रेमाची आणि कलाप्रेमाची प्रतीके आहेच. मुरलीच्या मंजुळ स्वरातून त्याची सौंदर्यप्रीती अखंड निनादत राहिली आहे.
ज्ञानदेवांचा हृदयात या कृष्णाचे देहुडे रूप उभे आहे. त्याच्या मुरलीनादाने अवघे चराचर डोलू लागते, मग गोपी डोलल्या नाहीत तरच नवल! त्याच्या मुरलीतून कुणाला रती ऐकू येईल तर कुणाला विरती. त्याच्या स्वराने कुणाला मोह पडेल तर कुणाचा मोह दूर होईल. हे ज्याच्या त्याच्या योग्यतेवर अवलंबून आहे. बाळाचा वाढदिवस साजरा करणार्या मायबापांनी मूल मोठे झाले म्हणून हरखून जावे की त्याच्या आयुष्यातली काही वर्षे विझून ते मृत्यूच्या अधिक जवळ गेले म्हणून हळहळत बसावे? हे ज्याचे त्याने ठरवायचे असते. कृष्णरूप सर्वव्यापक आहे. एका अर्थाने ते मोहित करणारे आहे तर दुसर्या अर्थाने ते मोह दूर करणारे देखील आहे. कृष्णाने गोपींना मोहात पाडले आणि कृष्णानेच अर्जुनाच्या दृष्टीवर आलेले मोहपडळ हलक्या हाताने दूरही केले.
विश्व हे परब्रह्माचेच रूप आहे. म्हणून साकार-निराकार अशा समग्र परमात्म्यावर प्रेम करा असा वेणुनाद करीत ज्ञानदेवांचा कृष्ण कल्पवृक्षाखाली उभा आहे. सामान्य वृक्षाखाली तो उभा नाही. खरे तर स्वर्गातला कल्पवृक्ष काय देतो? सामान्य सुखाची साधने. शाश्वत परमात्मसुख तो काही देऊ शकत नाही. परंतु कृष्ण हा असा कल्पवृक्ष की जो असीम आणि अवीट असे परमात्मसुख भक्तांना देतो. ज्याला हे सुख प्राप्त होते त्याला सामान्य सुखाची, देहभोगाची कशाला मातब्बरी वाटेल? कमळदळाच्या ताटात जो चंद्रामृताचे भोजन करतो तो चकोर वाळवंटाचे चुंबन कशाला घेत बसेल? कृष्ण कल्पवृक्षाखाली उभा आहे याचा अर्थ तो भक्तांचे मनोरथ पूर्ण करायला सिद्ध आहे.
आपल्या भावविश्वात कृष्णरूप पाहताच ‘हाच तो गोविंद, हाच तो गोपाळ’ असा आनंदोद्गार ज्ञानदेवांचा मुखातून निघतो. कृष्णरूपात अंतर्बाह्य परमानंद भरून राहिलेला आहे. गूळ जसा अंतर्बाह्य मधुर असतो त्याप्रमाणे. तो कसाही, कोणीकडूनही खा. गोडच लागतो. तसे या परब्रह्माचे सगुण रूप आणि निर्गुण रूप निखळ आनंदच देते. अनिमिष नेत्रांनी त्याचे सगुण-साकार रूप न्याहाळावे तर हृदयात आनंदसागर उचंबळतो आणि डोळे मिटून त्याच्या निर्गुण-निराकार रूपाचे ध्यान करावे तरीही तशीच अवस्था होते.
विटेवर उभा असलेला विठ्ठल म्हणजे सावळा सगुण कृष्णच. हा सर्व जिवांचे जीवन आहे. स्वतःला सर्वश्रेष्ठ समजणार्या मानवप्राण्याचा श्वास हाच आहे आणि डोळ्यांना न दिसणार्या इवल्याइवल्या जीवांचे हृदयस्पंदनही हाच आहे. बालकाच्या निरागस चेहर्यावरचे निर्मळ हास्य आणि दुःखिताच्या चेहर्यावरची वेदना हाच विठ्ठल आहे. विठ्ठल म्हणजे समग्र विश्वाची प्रेरणा. हातात आसूड घेणार्या नृशंसाच्या मस्तवालपणात आणि पाठीवर आसुडाचे फटके निमूटपणे सोसणार्या पीडिताच्या सहनशक्तीत त्याचीच प्रेरणा असते. विद्युत्प्रवाह एकच असतो. त्याच्यामुळे पंखा फिरतो आणि ट्युब प्रकाशित होते. पंख्याची रचना फिरण्यासारखी तर ट्युबची रचना प्रकाशित होण्यासारखी असते. ते त्यांचे गुणधर्म असतात, विद्युत्शक्तीचे नव्हेत. एकाच विद्युत्प्रवाहामुळे पंखा फिरतो आणि ट्युब प्रकाशित होते. त्याप्रमाणे विश्वातली प्रत्येक हालचाल परमात्म्याच्या प्रेरणेने होत असते. सुष्ट आणि दुष्ट, सत्कर्म आणि दुष्कर्म हे संदर्भ मानवी आहेत.
असा हा जगच्चालक परमात्मा कृष्ण ज्ञानदेवांना विठ्ठलाच्या मूर्तीत दिसतो. जिच्यात केवळ घनदाट आनंदच भरलेला आहे अशी त्याची आनंदघन मूर्ती पाहताच त्यांचे मन हरपून जाते. खरे तर भक्त आणि भगवंत यांच्यामध्ये देह आणि मन हेच दोन पदर द्वैत राखत असतात. आकाश एकच असते, परंतु भिंती उभ्या केल्या की ते वेगळे भासू लागते. भिंती काढून टाकल्या तर ते एकच असते. ते वेगळे कधी झाले होते? असा प्रश्न पडतो. त्याप्रमाणे देह-मनाचे पदर भक्त-भगवंताच्या आड असतात. परंतु ते गळून पडण्याची मात्र आवश्यकता नसते. मन पूर्ण विठ्ठलमय झाले की मग आत्मा तर विठ्ठल असतोच, पण देहदेखील विठ्ठलमय होऊन जातो. तीर्थ, क्षेत्र सारे काही विठ्ठलमय होते. ज्या महात्म्यांचे देह-मन असे विठ्ठलमय, परब्रह्मरूप होऊन जातात त्यांचे मृतशरीर आणि समाधिस्थळदेखील पवित्र आणि पूजनीय ठरते.
विठ्ठलाची आनंदघन मूर्ती पाहता पाहता ज्ञानदेवांचे मन हरपून गेले. हरपून गेले म्हणजे विठ्ठलमय झाले. एखादी काच इतकी स्वच्छ आणि पारदर्शी असते की तिच्यातून पलीकडले दृश्य पाहताना ते काचेतून पाहतो आहोत हे जाणवतदेखील नाही. ज्ञानदेवांचे मन असेच पारदर्शी झाले आहे. मनाचे मनपणच सरले. मग मनातून आत पाहिले तरी विठ्ठल आणि मनातून बाहेर पाहिले तरी विठ्ठलच. असा अंतर्बाह्य अवघा परमानंद भरलेला. हा आनंदघन विठ्ठल सर्वव्यापक आहे. तो शून्य, स्थावर, जंगम या सर्वांना व्यापून राहिलेला आहे. शून्य म्हणजे आकाश. आकाश हे पंचमहाभूतांतील एक भूत, तत्त्व आहे. परंतु ते अभावरूप, अत्यंत सूक्ष्म आहे. ते आहे पण हाताला लागत नाही. नसणे हेच त्याचे रूप. म्हणून आकाश म्हणजे शून्य. विठ्ठल आकाशाला व्यापून आहे. स्थावर म्हणजे स्थिर. जंगम म्हणजे अस्थिर, पृथ्वी, पर्वत, वृक्ष हे स्थिर आहेत तर पशू, पक्षी, मानव हे अस्थिर म्हणजे एका ठिकाणी स्थिर न राहणारे आहेत. स्थावर-जंगम याचा अर्थ अचर आणि चर. चराचर. विठ्ठल सर्व चराचरांत व्यापलेला आहे. तो सर्व जगाला व्यापून आहे हे कोणालाही कळत नाही. म्हणून तो ‘अकळ’ होय. न कळणारा होय. त्याला समजून घेण्यासाठी ज्ञानदृष्टी लाभली पाहिजे.
ज्ञानदेवांचे बोलणे एका मूर्तीबद्दल नसून त्या मूर्तीतून अभिव्यक्त होणार्या तत्त्वाबद्दल आहे. मूर्ती विठ्ठलाची आहे, परंतु विठ्ठल सर्व विश्वांत व्यापून राहिलेला असा विश्वात्मक आहे. ज्ञानदेवांच्या दृष्टीत विठ्ठल म्हणजे परमात्मतत्त्व. कल्पद्रुमातळी वेणू वाजवणारा कृष्ण आणि विटेवर उभा असलेला विठ्ठल ही दोन्ही एकाच परब्रह्माची सगुण रूपे. म्हणूनच ज्ञानदेवांना वेणुनाद करीत कृष्ण साद घालतो आणि विटेवरच्या विठ्ठलात विलीन होतो. उत्तरेकडील कृष्णभक्तीच महाराष्ट्रात विठ्ठलभक्तीचे रूप घेऊन आली.
@ शे. दे. पसारकर
1997
